Οι αντικρουόμενες ατζέντες των Μεγάλων Δυνάμεων για τα Δυτικά Βαλκάνια

Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρουσίασαν μια νέα στρατηγική για τα Δυτικά Βαλκάνια, η οποία επικεντρώνεται στις οικονομικές συνεργασίες και στην αντιμετώπιση της κινεζικής και ρωσικής επιρροής, ακριβώς τη στιγμή που ο πρόεδρος της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ταξίδεψε στο Πεκίνο για συνομιλίες που υπογράμμισαν τους ολοένα και στενότερους δεσμούς του Βελιγραδίου με την Κίνα.

Η χρονική στιγμή ανέδειξε τον αυξανόμενο γεωπολιτικό ανταγωνισμό που εκτυλίσσεται σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, όπου η έκθεση των ΗΠΑ αναφέρει ότι φοβάται ότι το Πεκίνο και η Μόσχα εκμεταλλεύονται τους αδύναμους θεσμούς, την ενεργειακή εξάρτηση και τις ανεπίλυτες περιφερειακές εντάσεις για να επεκτείνουν την επιρροή τους.

Η Έκθεση του Υπουργείου Εξωτερικών προς το Κογκρέσο σχετικά με την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών για την προώθηση της περιφερειακής σταθερότητας και ευημερίας στα Δυτικά Βαλκάνια υποδεικνύει μια μετατόπιση στην προσέγγιση της Ουάσιγκτον. Αντί για τις προσπάθειες οικοδόμησης κράτους και προώθησης της δημοκρατίας που χαρακτήριζαν την εμπλοκή των ΗΠΑ στην περιοχή μετά τους πολέμους της Γιουγκοσλαβίας, η στρατηγική δίνει έμφαση σε αυτό που οι αξιωματούχοι περιγράφουν ως «αμοιβαία επωφελείς συνεργασίες» που επικεντρώνονται στο εμπόριο, την ενέργεια και τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας.

«Η εποχή της οικοδόμησης εθνών υπό την ηγεσία των ΗΠΑ έχει περάσει», αναφέρει το έγγραφο. «Η πολιτική των ΗΠΑ στα Δυτικά Βαλκάνια δεν αφορά τη διάσωση ή την ανοικοδόμηση, αλλά τη σταθερότητα και τις αμοιβαία επωφελείς συνεργασίες».

Δημοσιεύτηκε λίγο μετά την παραίτηση του ύπατου εκπροσώπου της Βοσνίας, Κρίστιαν Σμιτ, ο οποίος φέρεται να δέχθηκε πιέσεις από την Ουάσινγκτον, μετά την οποία Αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι θέλουν η διεθνής κοινότητα να έχει μειωμένο ρόλο στη Βοσνία — μια στάση που φέρνει τις ΗΠΑ σε αντίθεση με την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Στη νέα έκθεση, αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ αναφέρουν ότι η περιοχή παραμένει στρατηγικά σημαντική λόγω των διαδρόμων μεταφορών της, των φυσικών πόρων και της εγγύτητάς της με τις αγορές της ΕΕ. Ωστόσο, η έκθεση προειδοποιεί ότι η αστάθεια στα Βαλκάνια δημιουργεί ευκαιρίες για αντίπαλες δυνάμεις που επιδιώκουν να υπονομεύσουν τη δυτική επιρροή. «Κακόβουλοι παράγοντες μπορούν να εκμεταλλευτούν την περιφερειακή αστάθεια εις βάρος των συμφερόντων των ΗΠΑ», αναφέρει η έκθεση, επισημαίνοντας τόσο τη Ρωσία όσο και την Κίνα ως πηγές ανησυχίας.

Φιλία από ατσάλι

Το έγγραφο δόθηκε στη δημοσιότητα κατά τη διάρκεια της πενθήμερης επίσημης επίσκεψης του Βούτσιτς στην Κίνα, κατά την οποία ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ του απένειμε το Τάγμα της Φιλίας, την ύψιστη τιμή του Πεκίνου για ξένους υπηκόους.

Ο Σι επαίνεσε τον Βούτσιτς ως «δημιουργό και σταθερό υπερασπιστή» των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών και χαιρέτισε τη «ατσάλινη φιλία» που συνδέει το Πεκίνο και το Βελιγράδι. Ο Βούτσιτς, με τη σειρά του, ευχαρίστησε την Κίνα «για όλα όσα έχουν επιτευχθεί μέχρι στιγμής», σύμφωνα με δηλώσεις που εκδόθηκαν μετά τις συνομιλίες.

Η επίσκεψη σηματοδότησε την 10η επέτειο της ολοκληρωμένης στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ Σερβίας και Κίνας, με το Βελιγράδι να είναι από τις πρώτες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που υιοθέτησαν την Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» του Πεκίνου.

Την τελευταία δεκαετία, η Κίνα έχει γίνει ένας από τους μεγαλύτερους οικονομικούς εταίρους της Σερβίας, χρηματοδοτώντας αυτοκινητόδρομους, σιδηροδρόμους, εργοστάσια και μεταλλευτικά έργα. Η κινεζική μεταλλευτική εταιρεία Zijin λειτουργεί ορυχεία χαλκού και χρυσού στο Μπορ, ενώ η χαλυβουργία HBIS Group διαχειρίζεται το χαλυβουργείο Σμεντέρεβο, έναν από τους μεγαλύτερους βιομηχανικούς εργοδότες της Σερβίας.

Η σχέση έχει επίσης επεκταθεί στην άμυνα και την τεχνολογία. Νωρίτερα φέτος, η Σερβία αγόρασε κινεζικά υπερηχητικά πυραυλικά συστήματα, εντείνοντας τις ανησυχίες στις δυτικές πρωτεύουσες σχετικά με το αυξανόμενο αποτύπωμα ασφαλείας του Πεκίνου στην Ευρώπη.

Επενδυτικός προορισμός

Η Σερβία είναι ο στενότερος εταίρος της Κίνας και ο κορυφαίος αποδέκτης κινεζικών επενδύσεων στα Δυτικά Βαλκάνια, αν και υπάρχουν σημαντικά έργα που υποστηρίζονται από την Κίνα και σε άλλα μέρη της περιοχής, όπως ο σιδηρόδρομος Bar-Boljare στο Μαυροβούνιο. Ωστόσο, οι κινεζικές επενδύσεις έχουν ανάμεικτη υποδοχή στην περιοχή, με την Αλβανία να μπλοκάρει τις κινεζικές επενδύσεις τόσο στο κύριο λιμάνι της στο Δυρράχιο όσο και στο δίκτυο 5G, ακόμη και ενώ το εμπόριο με την Κίνα έχει ακμάσει.

Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του Βούτσιτς στην Κίνα, οι δύο πλευρές υπέγραψαν ένα ευρύ πακέτο συμφωνιών που καλύπτουν τη νομική συνεργασία, την τεχνητή νοημοσύνη, τις ψηφιακές υποδομές, την προστασία του περιβάλλοντος, τον τουρισμό και τις βιομηχανικές αλυσίδες εφοδιασμού. Η Σερβία συμμετείχε επίσης σε πρωτοβουλίες συνεργασίας που συνδέονται με την Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Ασφάλειας της Κίνας, ένα από τα εμβληματικά έργα εξωτερικής πολιτικής του Σι.

Περαιτέρω συμφωνίες κάλυψαν την τελωνειακή συνεργασία και τα υγειονομικά πρότυπα με στόχο την αύξηση των εξαγωγών σερβικών πουλερικών στην κινεζική αγορά, ενώ και οι δύο πλευρές υιοθέτησαν ένα μεσοπρόθεσμο σχέδιο δράσης «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος» που ισχύει από το 2026 έως το 2028.

Για την Ουάσινγκτον, ο επεκτεινόμενος ρόλος της Κίνας στα Βαλκάνια έχει γίνει μια αυξανόμενη στρατηγική ανησυχία. Η έκθεση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ κατηγορεί το Πεκίνο ότι χρησιμοποιεί «εμπόριο, κρατικά δάνεια, δωροδοκίες, προπαγάνδα και συνεργασίες σε επίπεδο ελίτ» για να οικοδομήσει πολιτική επιρροή σε χώρες με αδύναμες δομές διακυβέρνησης.

«Οι κινεζικές εταιρείες συχνά υποβάλλουν χαμηλότερες προσφορές στις προμήθειες, μόνο και μόνο για να αποκαλύψουν αργότερα υπερβάσεις κόστους και καθυστερήσεις έργων που αυξάνουν σημαντικά το πραγματικό κόστος», αναφέρει η έκθεση.

Εν τω μεταξύ, η Ρωσία κατηγορείται ότι τροφοδοτεί εθνοτικές διαιρέσεις και χρησιμοποιεί την ενεργειακή εξάρτηση για να διατηρήσει την επιρροή της σε όλη την περιοχή. Σύμφωνα με την έκθεση, η Μόσχα «χρηματοδοτεί αποσταθεροποιητικούς παράγοντες» και εκμεταλλεύεται τα αποθέματα υδρογονανθράκων για να ασκήσει πιέσεις σε πολιτικούς ηγέτες, ενώ παράλληλα αποδυναμώνει την εμπιστοσύνη στους δυτικούς θεσμούς.

Η ΕΕ παραγκωνίστηκε

Υπήρχαν λίγες αναφορές στο έγγραφο του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ στον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στα Δυτικά Βαλκάνια, παρόλο που και οι έξι χώρες επιδιώκουν να ενταχθούν στο μπλοκ, πιθανώς αντανακλώντας την μακροχρόνια άποψη της Ουάσιγκτον για περιορισμένη αποτελεσματικότητα της ΕΕ στην περιοχή.

Ο Βούτσιτς ήταν απαξιωτικός για την πίεση που ασκεί η ΕΕ στο Βελιγράδι να συμμορφωθεί με την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) του μπλοκ, ως υποψήφια χώρα. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης στο Πεκίνο, ο Βούτσιτς παραπονέθηκε για την προσπάθεια της ΕΕ να «υπαγορεύσει» την πολιτική της Σερβίας λέγοντάς του να αποσύρει τις σχέσεις της τόσο με την Κίνα όσο και με τη Ρωσία.

«Θα ήταν καλύτερο αν [η ΕΕ] μου έφτιαχνε απλώς μια λίστα επιθυμιών με ποιους επιτρέπεται να μιλάω και με ποιους όχι», δήλωσε στους δημοσιογράφους μετά την άφιξή του στο Πεκίνο, όπως ανέφερε το Euronews.

Η ενεργειακή ασφάλεια αποτελεί κεντρικό πυλώνα της νέας στρατηγικής των ΗΠΑ. Η Ουάσινγκτον υποστηρίζει ότι η συνεχιζόμενη εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο αφήνει την περιοχή στρατηγικά ευάλωτη και πιέζει για διαφοροποίηση μέσω των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου των ΗΠΑ, των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της πυρηνικής τεχνολογίας, συμπεριλαμβανομένων των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων.

Η έκθεση επισημαίνει αρκετές προτεραιότητες στον τομέα των υποδομών, συμπεριλαμβανομένου του αγωγού φυσικού αερίου Southern Interconnection που συνδέει την Κροατία και τη Βοσνία, μιας προτεινόμενης διασύνδεσης φυσικού αερίου Σερβίας-Βόρειας Μακεδονίας και των υδροηλεκτρικών έργων σε όλη την περιοχή. Η Southern Interconnection ειδικότερα έχει προκαλέσει κριτική από περιβαλλοντικές ΜΚΟ και ΜΚΟ διαφάνειας.

Το Υπουργείο Εξωτερικών επισημαίνει επίσης τις προγραμματισμένες αναβαθμίσεις των παλαιών μονάδων παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα του Κοσσυφοπεδίου και πιθανά έργα αεριοποίησης άνθρακα, παράλληλα με τις προσπάθειες ενίσχυσης των συνδέσεων μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας με τις ευρύτερες ευρωπαϊκές αγορές.

«Το Υπουργείο θα συμμετάσχει ενεργά στη μετατροπή του περιφερειακού συμφέροντος σε εμπορικές συμφωνίες», αναφέρει η έκθεση, τονίζοντας ότι η μεγαλύτερη εμπλοκή των αμερικανικών εταιρειών θεωρείται απαραίτητη τόσο για τη μείωση της ρωσικής επιρροής όσο και για τον περιορισμό της οικονομικής επιρροής της Κίνας στα Βαλκάνια.

Οι βαλκανικές κυβερνήσεις έχουν συνηθίσει εδώ και καιρό να εξισορροπούν ανταγωνιστικές δυνάμεις και η Σερβία έχει επιδιώξει ρητά αυτό που αποκαλεί εξωτερική πολιτική τεσσάρων πυλώνων, όπου στοχεύει σε φιλικές σχέσεις με τις Βρυξέλλες, την Ουάσινγκτον, το Πεκίνο και τη Μόσχα, αν και αυτό έχει γίνει ολοένα και πιο δύσκολο καθώς οι γεωπολιτικές διαιρέσεις έχουν σκληρύνει.

Πηγή:intellinews.com